Verhalen

2018.09.19 Uitnodiging mini symposium Geo BurghgraaffWoensdag 19 september was een bijzondere dag. Geo Burghgraaff, één van de grondleggers van duurzame basisvorming, nam afscheid van het centrum voor natuur- en milieueducatie (NME) in Den Haag. Deze dag was voor mij extra bijzonder, omdat ik op zijn afscheidssymposium mocht spreken. Het onderwerp? De rol van het gebouw in onderwijs voor duurzame ontwikkeling.

Natuur en milieu op de kaart

Geo Burghgraaff heeft ruim 40 jaar gewerkt bij NME-centrum in Den Haag en zette hiermee de natuur en het milieu op de kaart. Hij begon ermee ver voordat ik geboren werd en vooral: ver voordat deze thema’s mainstream aandacht kregen en vrijwel dagelijks onderdeel uitmaakten van het NOS Achtuurjournaal. Ik geloof dat hij, en vele anderen met hem, er een belangrijke bijdrage aan hebben geleverd dat dat nu het geval is. Wat een eer dat ik gevraagd ben om een inhoudelijke bijdrage te leveren aan het symposium van die dag! Mijn naam was gevallen toen men op zoek was naar iemand die iets kon vertellen over de rol van het gebouw in onderwijs voor duurzame ontwikkeling. Alweer ruim twee jaar geleden rondde ik mijn onderzoek af dat zich specifiek hierop richtte.

Ruimte voor de onderwijstransitie

Ik voerde het onderzoek uit vanuit de faculteit Bouwkunde aan de Technische Universiteit Eindhoven. Waar destijds het ‘gebouw’ het onderwerp van het onderzoek was, is dat inmiddels in mijn werk allang verbreed naar ‘ruimte’ in brede zin. Op scholen waar ik kom, zie ik dat niet alleen de fysieke ruimte, maar ook de experimentele ruimte, de pedagogische ruimte, de organisatorische ruimte, de virtuele ruimte – en ga zo maar door – een belangrijke rol spelen in de onderwijstransitie naar leren voor duurzame ontwikkeling. Het was dan ook fijn om met mijn verhaal, dat zich op de fysieke ruimte toespitste, aan te kunnen sluiten op de ‘school van de toekomst’ die Guus Geisen voor mij had geschetst.

Ruimte: een samenspel van grenzen en plaatsen

Ruimte is ‘een door grenzen bepaalde plaats’. Zo ontstaat ruimte uit het samenspel van grenzen en plaatsen. Welke grenzen bouwen we? En welke plaatsen ontstaan daardoor? Gelukkig is er verandering, vernieuwing en verbetering in opkomst, maar eind vorige eeuw waren er enkele prominenten in dit veld die er stellige uitspraken over deden. “Het gemiddelde schoolgebouw zouden we met maar kleine aanpassingen kunnen ombouwen om het te gebruiken als een fabriek of als een gevangenis”, schreef David Orr bijvoorbeeld in 1997.

Het verborgen curriculum

EG SymposiumGeo 19092018009 verkleind“Gebouwen spreken – en wel over duidelijk waarneembare thema’s. Ze spreken over democratie of aristocratie, openheid of arrogantie, gastvrijheid of dreiging, een voorkeur voor de toekomst of een hunkering naar het verleden. … De gedachte dat gebouwen tot ons spreken helpt ons om bij onze discussies over architectuur de vraag centraal te stellen volgens welke waarden we willen leven – in plaats van alleen maar te bedenken hoe we willen dat dingen eruitzien.”

Met dit citaat van Alain de Botton uit het boek ‘De architectuur van het geluk’ illustreerde ik vervolgens hoe de stijl en sfeer van een gebouw niet alleen een kwestie zijn van smaak, maar onderdeel uitmaken van de identiteit van een school. Welke waarden draagt de school uit? Daarmee is niet alleen de vraag hoe er in het gebouw wordt geleerd, maar ook hoe er van en met het gebouw wordt geleerd. Dit wordt wel het ‘verborgen curriculum’ van de school genoemd.

Hart, hoofd en handen

Betekenisvol onderwijs wordt dikwijls gekoppeld aan leren met hart, hoofd en handen. Tijdens mijn onderzoek kwam ik erachter dat deze indeling ook heel goed toepasbaar is op gebouwen. Hoe betrekt het gebouw het hart bij het leren? En hoe wordt het hoofd geïnformeerd en geactiveerd? En tot slot: hoe worden gebruikers geholpen om duurzaam gedrag te vertonen? Daar ging mijn onderzoek over. Veel literatuurstudie, interviews en observaties op scholen hebben uiteindelijk geleid tot een raamwerk waarin negen gebouwkarakteristieken een plek hebben gekregen. Deze kunnen worden gebruikt om ontwerpen en gebouwen te analyseren en om afwegingen te maken in de realisatie.

Wil je hier meer over lezen? Dat kan. Ik heb over mijn onderzoek een uitgebreide rapportage geschreven. Deze is hieronder te lezen.

Over het belang van een whole-school approach

Alain de Botton legt in zijn boek veel nadruk op het belang en de potentie van gebouwen om tot ons te spreken. Daar plaatst hij echter ook een kanttekening bij: “De meest imposante architectuur kan soms minder voor ons doen dan een siësta of een aspirientje. … Fraaie architectuur heeft geen van de onmiskenbare voordelen van een vaccin of een kom rijst.”

whole school approach

Dit geldt ook voor schoolgebouwen. Prachtig duurzaam ontworpen gebouwen kunnen falen in het gebruik wanneer de gebruikers er geen aandacht voor hebben en volgens heel andere waarden en normen onderwijzen, leren en leven. Het was daarom mooi dat Arjen Wals, hoogleraar ‘Transformatief Leren voor Sociaal-ecologische Duurzaamheid’ aan de Wageningen Universiteit, het mini-symposium afsloot met een verhaal over het belang van een ‘whole-school approach’: een benadering van duurzaamheid op school waarbij op een integrale wijze aandacht is voor duurzame ontwikkeling, in alle facetten van de school. De stijl en inrichting van het gebouw en het schoolplein maken daarvan een wezenlijk onderdeel uit.

Tot slot

Het mini-symposium was duidelijk een afscheidsfeestje van iemand die zich lange tijd heeft ingezet voor natuur- en milieueducatie. De aanwezigen waren voornamelijk zijn collegiale vrienden. Het was duidelijk: de school als leeromgeving voor duurzaam denken en doen, voor de ontwikkeling van duurzame waarden en normen, als inspirerende plek om te leren over hoe een meer duurzame wereld eruit kan zien, was in dit gezelschap een gedeelde ambitie. Ik vond het leuk om mijn verhaal, dat qua inhoud voor velen nog nieuwe materie is, met dit fijne gezelschap te delen.

Meer weten of zelf aan de slag?

Ben je geïnteresseerd in dit onderwerp, heb je er vragen over of wil je er graag samen met mij concreet mee aan de slag? Je mag altijd contact met me opnemen!

ir. A.W. (Anna) Vanderveen
Adviseur

(030) 635 89 21
Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Lees meer over Anna

Anna