Sinds de stijgende energieprijzen in 2021 zetten Nederlandse gemeenten sterk in op energiebesparing: van energiecoaches en kleine maatregelen tot subsidies voor woningisolatie. Een goede ontwikkeling, maar soms gebeurt er iets onverwachts.
Besparing kan namelijk leiden tot juist méér energiegebruik. Dat noemen we het rebound-effect, of in sterkere vorm: de Jevons-paradox. In dit artikel lees je wat dat is en hoe je het kunt voorkomen. Wat dat is en wat je ertegen doet, lees je in dit artikel.
Rebound-effect
Het Rebound-effect betekent dat er minder energie wordt bespaard dan je zou denken o.b.v. de genomen besparende maatregelen. Wanneer een woning voor 40% beter is geïsoleerd, zou je verwachten dat het energieverbruik ook met ongeveer 40% afneemt. Maar vaak gaat iemand in een goed geïsoleerd huis ’s winters in een T-shirt zitten en zet de verwarming daardoor een paar graden hoger. Dit wordt dan gedaan met de gedachte: ik mag dit doen, want mijn huis is toch goed geïsoleerd.
Een ander bekend voorbeeld is dat de ledlampen niet hebben geleid tot een wereldwijde energiebesparing. We zijn namelijk met zijn allen veel meer lampen gaan gebruiken. Met gloeilampen zou je vroeger nooit de hele tuin laten verlichten of heel Times Square, maar omdat ledlampen zuinig zijn doe je dit wel. Ze zijn namelijk toch zo goedkoop en door hun energie-efficiënte zijn de energiekosten laag om ze te laten branden.
Jevons-paradox
Dan heb je ook nog de Jevons-paradox, een versterkte variant van het rebound-effect. De Jevons-paradox werd beschreven door de econoom William Jevons in 1865 in zijn boek The Coal Question. Hij liet zien dat hogere efficiëntie de kosten verlaagt, waardoor een technologie aantrekkelijker wordt en daarmee vaker wordt ingezet. Daardoor kan het totale grondstoffengebruik juist toenemen in plaats van afnemen.
Dit werd zichtbaar toen er in Engeland een schaarste dreigde aan kolen. Er werden technieken ontwikkeld om kolen efficiënter te gebruiken. Dat leek een logische oplossing. Toch gebeurde er iets onverwachts: juist doordat kolen efficiënter werden gebruikt, steeg het totale kolenverbruik.
Een vergelijkbaar mechanisme zien we vandaag nog steeds. Bijvoorbeeld wanneer het geld dat wordt bespaard op de energierekening wordt besteed aan andere consumptie. Denk aan een groot festival of de aanschaf van een tweede of derde televisie. De energie die nodig is om deze producten en diensten te produceren kan groter zijn dan de energiebesparing die thuis is gerealiseerd.
Hetzelfde principe geldt ook voor veel bedrijven, maar dan op een veel grotere schaal. Veel bedrijven zien duurzaamheid als het efficiënter gebruik maken van grondstoffen (zoals hout, erts en fossiele brandstoffen). Hierdoor kunnen ze hun product tegen een lagere prijs produceren, een lagere consumentenprijs vragen, meer verkopen en dus meer winst maken.
In onze huidige economie zit die focus op groei verankerd in ons systeem. Daarom zullen nog steeds net zo veel marketinginstrumenten inzetten om consumenten te verleiden hun spullen te kopen. Zo wordt door de Jevons-paradox nu 50%(!) van de geboekte milieu-efficiëntie tenietgedaan door extra productie en consumptie. Op deze manier is verduurzamen, in sommige gevallen, dweilen met de kraan open.
Hoe kan je de Jevons-paradox voorkomen als gemeente of individu
Naast consumentens trappen gemeenten bij energiearmoede acties ook vaak in deze val. Door bij het oplossen van energiearmoede alleen binnen de gemeentegrenzen te kijken. En dus niet naar de effecten van die acties daarbuiten. Bijvoorbeeld door je als gemeente de vraag te stellen of je er goed aan doet om een nieuwe, goedkope en energiezuinigere wasmachine aan te bieden, die elders in de wereld een nieuw problemen veroorzaakt. Deze wasmachine van matige kwaliteit gaat snel kapot, waarvoor vervuilende mijnbouw nodig was voor de productie en welke onder slechte arbeidsomstandigheden zijn gemaakt.
Keer op keer blijkt dat bewustwording essentieel is. Zonder deze kennis zullen we na iedere (technologische) innovatie weer in dezelfde val trappen en daardoor minder duurzaamheidslagen maken en besparen dan gehoopt.
Het gaat uiteindelijk om individueel gedrag en de gemeente kan dit stimuleren door dit via energiecoaches aan huis door te geven.
Een paar handige tips
Wat kan je zoal doen met het geld dat je overhoudt door te besparen op je energierekening? Een aantal suggesties:
- Koop producten die langer meegaan: producten die langer meegaan bestaan uit robuustere materialen en zijn ook ontworpen om langer mee te gaan en te kunnen herstellen / repareren. Goedkope producten zijn vaak ontworpen om sneller stuk te gaan. Voorbeeld: een wollen trui is in aanschaf duurder maar gaat langer mee. Een fast fashion fleece trui is goedkoper maar gaat ook sneller kapot, vaak is dat expres zo ontworpen, ook wel ‘geplande veroudering’ genoemd. Op de lange termijn ben je zelfs goedkoper uit met die wollen trui.
- Koop noodzakelijke producten en diensten: lagere energiekosten zodat je minder geldstress om te voorzien in je dagelijkse behoefte, zoals voeding, zorgverzekering, huur/hypotheekaflossing is natuurlijk erg fijn. Of je geeft het bespaarde geld aan mensen die het harder nodig hebben. Of als je woningeigenaar bent: je kan het investeren in grotere duurzaamheidsmaatregelen, zoals woning isolatie of zelfs een (hybride) warmtepomp.
- Zet je bespaarde geld om in tijd: het geld dat je overhoudt kan je omzetten in tijd. Dat doe je door iets minder te gaan werken. Hierdoor heb je dus net zo veel te besteden als vóór de financiële besparing, als dit in evenwicht is, maar wel meer vrije tijd.
Oproep aan gemeenten
Gemeenten; kijk ook buiten je gemeentegrens! Door bij energiebesparingsacties burgers te informeren, zodat ze niet trappen in de val van het rebound-effect / Jevons-paradox. Dat kan met energiecoachgesprekken en andere communicatieuitingen. Want alleen zo wordt een energiebesparingsactie een echte win-win, zowel voor de Nederlander in uw gemeente als voor mensen elders op de wereld. Wilt u daarbij geholpen worden? Neem contact op met Edo van Baars van SME.
SME
