Burgerschap leer je vooral door te doen! Door actief aan de slag te gaan werk je met leerlingen aan samenwerken, sociale vaardigheden, kritisch denken, zelfvertrouwen en initiatief nemen. Duurzaamheidsvraagstukken bieden kansen voor rijk burgerschapsonderwijs, maar welke haakjes met duurzame thema’s staan er eigenlijk in de nieuwe kerndoelen en hoe ga je hier op school mee aan de slag?
Onlangs gaven adviseurs Yvette van Gastel en Eva Mientjes hier een workshop over bij de conferentie Focus op Burgerschap in de Jaarbeurs. Tijdens deze workshop stond de vraag centraal hoe burgerschapsonderwijs en duurzaamheid elkaar kunnen versterken.
Onderwijs om actief bij te dragen aan maatschappelijke vraagstukken
In deze sessie hebben we met ongeveer 25 docenten en andere onderwijsprofessionals verkend wat de overeenkomsten en verschillen zijn tussen burgerschapsonderwijs en Leren voor Duurzame Ontwikkeling. Zo leggen beiden sterk de nadruk op de ontwikkeling van de leerling als persoon, met als doel om hen te laten groeien in het handelen op basis van democratische waarden en actief bij te dragen aan maatschappelijke vraagstukken. Zo draagt iedereen verantwoordelijkheid voor onze samenleving, nu én in de toekomst.
Om deze verbinding concreet te maken, zijn we vervolgens aan de slag gegaan met praktische voorbeelden en werkvormen. We bespraken eerst verschillende definities van duurzaamheid en introduceerden de Sustainable Development Goals (SDG’s). Daarna werd er in groepen gewerkt aan het verbinden van de kerndoelen met SDG’s en het maken van een lesactiviteit vanuit een duurzaamheidsvraagstuk. Dit leverde diverse inspirerende lesideeën op, waarvan we er hieronder enkele delen.
Voorbeelden van uitgedachte lesactiviteiten
Thema: consumptiemaatschappij
Leerlingen inventariseren hoeveel kleding zij hebben en kiezen één item wat zij op dat moment dragen. Ze onderzoeken de impact van dit product (wat was er nodig om dit te maken, door wie en waar is het gemaakt en waar komt het terecht als je het wegdoet?). Vervolgens gaan zij in de klas in dialoog over wie de prijs betaalt voor de consumptiemaatschappij en waar hun eigen invloed zit. Dit sluit aan bij kerndoel 20B en kan verbonden worden aan digitale geletterdheid, aardrijkskunde (grondstoffen), economie (werk en loon), geschiedenis (context) en maatschappijleer (arm/rijk).
Thema: kinderarmoede
De eerste les begint met het lezen van een bron die gaat over kinderarmoede, waarop vervolgens in een dialoog of met een formulier wordt gereflecteerd. Daarna onderzoeken de leerlingen wat de effecten zijn van kinderarmoede en bedenken zij in groepjes een actie om kinderen in armoede in de eigen regio te helpen. Dit project sluit aan bij kerndoel 19B en SDG 1, 2 en 8. Er kan met verschillende vakken een koppeling worden gemaakt, zoals Nederlands (lezen), economie en maatschappijleer (armoede). De acties kunnen vervolgens worden uitgevoerd op school en in de wijk, bijvoorbeeld tijdens een mentorles.
Thema: afval
Om aan de slag te gaan met het thema afval wil deze groep eerst theoretische kennis aanreiken over afval, grondstoffen, recycling, scheiding en gevolgen van afval voor de natuur. Hierbij kan bijvoorbeeld worden samengewerkt met een afvalwerker (bezoek of gastles op school). Ook kan de conciërge inzicht geven in de afvalstromen en het beleid van de school. Vervolgens gaan de leerlingen aan de slag met het prikken van afval rondom de school en het maken van kunstwerken van het ingezamelde afval. Dit sluit aan bij kerndoel 20B en kan verbonden worden aan bijvoorbeeld biologie (effect op ecosystemen), economie (productie en consumptie), maatschappijleer (duurzaam gedrag), onderzoek en ontwerp, techniek en ckv (maken afvalprikker en kunst).
In deze voorbeelden wordt duidelijk hoe duurzaamheidsthema’s niet alleen inhoud geven aan lessen, maar ook leerlingen activeren om zelf in beweging te komen.
Zelf aan de slag met duurzaamheid en burgerschap
Wist je dat leerlingen ook hele goede ideeën hebben over hoe zij zouden willen leren over duurzame thema’s en daarna in actie kunnen komen op school of in de wijk? Het Nationaal Jeugdinstituut geeft aan dat uit onderzoek blijkt dat 70% van de jongeren zich zorgen maakt om klimaatverandering. Het grootste deel wel wil bijdragen, maar niet weet wat zij kunnen doen. Het is daarom belangrijk om leerlingen actief te betrekken en hen eigenaarschap te geven in dit proces.
Een manier om jongeren een stem te geven en centraal te zetten bij duurzaam denken en doen op school is door het opzetten van een Eco-Team op school. Eco-Schools helpt je hierbij op weg met tools, goede voorbeelden en begeleiding!
Ook op beleidsniveau zijn er mogelijkheden om duurzaamheid een vaste plek te geven in het onderwijs. Voor het primair onderwijs heeft SME een analyse uitgevoerd om zichtbaar te maken waar duurzaamheid in de kerndoelen zit en scholen te ondersteunen bij de vertaalslag naar de praktijk. Ook kunnen we je helpen met het ontwikkelen van duurzaamheidsbeleid en het trainen van medewerkers om aan de slag te gaan met duurzaamheid op school.
Eva Mientjes
