Mensen meenemen in verandering: waarom participatie ook op school belangrijk is

Gemeenten werken steeds vaker samen met scholen aan duurzaamheid. Denk aan afvalscheiding, het vergroenen van schoolpleinen of het verminderen van energieverbruik. Maar een duurzame maatregel is niet automatisch een succesvolle maatregel. Nieuwe afvalbakken betekenen nog niet dat leerlingen hun afval goed scheiden. En een groen schoolplein komt pas echt tot zijn recht als het aansluit bij de wensen en het gebruik van leerlingen en medewerkers.

Hoe zorg je ervoor dat duurzame veranderingen ook in de praktijk werken? Participatie speelt daarin een belangrijke rol. In een drieluik onderzoeken we hoe participatie kan bijdragen aan het verduurzamen van scholen. We verkennen waarom participatie belangrijk is, laten aan de hand van ons project op het Dongemond College zien hoe het in de praktijk werkt en gaan in op hoe gemeenten participatie structureel kunnen meenemen in hun samenwerking met scholen.

In dit eerste artikel staat de vraag centraal: waarom is participatie ook op school zo belangrijk?

Ook op school draait het om mensen

Bij participatie denken we al snel aan inwoners die meedenken over plannen voor hun wijk of buurt. Maar ook binnen een school komen mensen met verschillende belangen, ervaringen en ideeën samen. Leerlingen, docenten, conciërges, schoolleiders en andere medewerkers maken dagelijks gebruik van dezelfde omgeving, ieder op hun eigen manier.

Die verschillende perspectieven zijn waardevol bij het verduurzamen van een school. Een gemeente of schoolbestuur kan een goed plan bedenken, maar weet daarmee nog niet hoe het in de dagelijkse praktijk zal uitpakken. Wat betekent een maatregel voor de werkdruk van medewerkers? Wat vinden leerlingen ervan? En welke praktische belemmeringen zijn er?

Door betrokkenen vanaf het begin mee te nemen, worden deze vragen zichtbaar voordat maatregelen worden ingevoerd. Participatie helpt zo om niet alleen vóór een school, maar juist ook mét een school aan duurzaamheid te werken.

Wat op papier logisch lijkt, hoeft in de praktijk niet te werken

Participatie kan op verschillende manieren bijdragen aan een succesvolle aanpak. Allereerst helpt het om de dagelijkse praktijk beter te begrijpen. Leerlingen weten bijvoorbeeld waar tijdens de pauzes veel afval ontstaat en welke voorzieningen zij wel of niet gebruiken. Conciërges hebben zicht op de praktische organisatie en docenten weten hoe duurzaamheid kan aansluiten bij het onderwijs.

Daarnaast biedt participatie de mogelijkheid om oplossingen samen te ontwikkelen of bestaande ideeën te toetsen. Wat op papier logisch lijkt, hoeft in de praktijk niet te werken. Door hierover in gesprek te gaan, kunnen maatregelen beter aansluiten bij de behoeften en mogelijkheden van de school.

Tot slot kan participatie bijdragen aan betrokkenheid en eigenaarschap. Wanneer leerlingen en medewerkers invloed hebben op veranderingen in hun eigen omgeving, ontstaat er ruimte om samen verantwoordelijkheid te nemen voor het resultaat. Daarmee vergroot je de kans dat duurzame maatregelen niet alleen worden ingevoerd, maar ook daadwerkelijk worden gebruikt.

Actief bijdragen aan maatschappelijke vraagstukken

Participatie binnen het onderwijs heeft nog een extra waarde. Het biedt leerlingen de mogelijkheid om actief bij te dragen aan maatschappelijke vraagstukken. Door mee te denken over afvalscheiding, vergroening of energiebesparing ervaren leerlingen hoe hun eigen gedrag en keuzes invloed hebben op hun omgeving. Ze oefenen met het vormen van een mening, het afwegen van verschillende belangen en het bedenken van oplossingen. Daarmee ontstaat ook een verbinding met burgerschap en de ontwikkeling van vaardigheden die buiten school van waarde zijn.

Deze benadering past bij de Whole School Approach, waarin duurzaamheid niet alleen een onderwerp in de lessen is, maar ook onderdeel wordt van het schoolbeleid, de leeromgeving en de dagelijkse praktijk. De school wordt zo een plek waar leerlingen niet alleen leren over duurzaamheid, maar er ook zelf aan bijdragen. Een project waar je dit goed tot uiting ziet is Eco-Schools.

Wat betekent dit voor gemeenten?

Gemeenten kunnen scholen helpen verduurzamen door niet alleen middelen en kennis beschikbaar te stellen, maar ook leerlingen en medewerkers te betrekken. Wat zijn hun ervaringen, behoeften en ideeën? Gesprekken of het samen toetsen van maatregelen kunnen al waardevolle inzichten opleveren.Zo krijgen gemeenten beter zicht op wat er speelt en welke maatregelen in de praktijk haalbaar zijn. Gelukkig hoeft dat niet altijd ingewikkeld te zijn. 

Van theorie naar praktijk: het Dongemond College

Hoe ziet participatie op school er in de praktijk uit? In opdracht van de gemeenten Drimmelen en Geertruidenberg onderzochten we op twee vestigingen van het Dongemond College hoe afvalscheiding op school kan worden ingevoerd. Onze collega's Margriet Goossensen en Fieke Rijke leidde het onderzoek en ging hiervoor in gesprek met leerlingen, docenten en facilitair medewerkers.

Margriet benadrukt waarom het belangrijk is om de mensen binnen een school vanaf het begin bij veranderingen te betrekken:

“Je kunt als school nieuwe afvalbakken neerzetten, maar daarmee verandert het gedrag van leerlingen niet vanzelf. Juist door leerlingen, docenten en medewerkers te betrekken, ontdek je wat er nodig is om een duurzame verandering ook echt te laten werken.”

— Margriet Goossensen, SME

Een goed plan voor bijvoorbeeld afvalscheiding vraagt dus om meer dan alleen nieuwe afvalbakken. Juist de ervaringen en ideeën van de mensen die er dagelijks mee werken, zijn belangrijk om tot oplossingen te komen die ook in de praktijk werken.

Volgende maand nemen we je mee naar het Dongemond College. We laten zien hoe Margriet en Fieke het participatieproces hebben aangepakt, welke inzichten het onderzoek opleverde en wat andere gemeenten en scholen hiervan kunnen leren.

Ook aan de slag met participatie op scholen?

Werk je als gemeente samen met scholen aan duurzaamheidsvraagstukken? SME helpt gemeenten en onderwijsorganisaties om leerlingen, medewerkers en andere betrokkenen actief te betrekken. Zo komen we samen tot praktische, gedragen oplossingen die aansluiten bij de dagelijkse praktijk. Benieuwd wat wij voor jouw gemeente kunnen betekenen? Neem gerust contact met ons op.

Margriet Goossensen Adviseur participatie Margriet ondersteunt gemeentes bij het behalen van hun duurzaamheidsdoelstellingen, op dit moment specifiek op het gebied van klimaatadaptatie en de energietransitie. Zij heeft deze kennis opgedaan tijdens haar master Milieuwetenschappen en deed onderzoek naar collectieve zonnepanelen. Daarna ging zij aan de slag als projectleider van verschillende (Europese) projecten rondom de circulaire bio-economie, gezond stedelijk leven, circulariteit in de textielindustrie en circulair meubilair.